هنر خاتم کاری

هنر خاتم کاری

 

خاتم کاری

تعریف خاتم کاری در دایره المعارف فارسی «هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزائیک ، با مثلث های کوچک. طرح های گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است .این اشکال هندسی را با قراردادن مثلث های کوچک در کنار هم نقش بندی می کنند . مثلث ها را از انواع چوب ، فلز و استخوان می سازند. هرچه مثلث ها ریزتر وظریفتر باشند، خاتم مرغوب تر است .در یک طرح خاتم ، برای ساختن کوچک ترین واحد هندسی، حداقل سه مثلث و برای بزرگ ترین آن ، حداکثر چهارصد مثلث به کار می رود.» این هنر به شیوه امروزی قبل از صفویه و در عهد استیلای ایلخان مغول بر ایران و به دنبال پیدایش رابطه مستقیم بین ایران و چین ، به ایران راه یافته است. برخی دیگر از محققان نیز معتقدند که خاتم کاری در دوره دیلمان در ایران و در شهر شیراز پایه گذاری شد و در عصر صفویه به اوج شکوفایی رسید، زیرا از طرفی حمایت حکومت از هنرمندان و از دیگر سو ایجاد روابط بازرگانی با کشورهای دور و نزدیک به گسترش هنر خاتم کمک کرد. در ایران پیش از ظهور اسلام گونه ای خاتم سازی رواج داشته و شیوه کار آن چنین بوده که از چوب یکرنگ مکعب هایی به اضلاع چهار میلی متر می بریدند و با طرح های گوناگون روی صفحه ای نصب و میخکوب می کردند و این شیوه تا چند قرن پس از اسلام هم متداول بوده است. در حال حاضر منبری خاتم کاری شده با این روش در مسجد جامع عقیق شیراز وجود دارد که بیش از هزار سال از زمان ساخت آن می گذرد.

خاتم سازی نمونه ای صنايع دستي اصفهان

يكي از گونه هاي زيبا و هنرمندانه صنايع دستي در اصفهان خاتم سازی است.هنر خاتم سازی بي بديل وكم نظير در واقع هنر آرايش سطح اشياء چوبي به صورتي شبيه به موزائيك با مثلث هاي كوچك است.اين مثلث ها هرچه ظريف تر و طرح ها و اشكال هرچه منظم تر باشند،خاتم مرغوب تر خواهد بود.يكي ديگر از دلايل مرغوبيت و ارزشمند بودن خاتم بالا بودن كيفيت مواد اوليه است.

علاوه براصفهان خاتم سازان شيراز نيز در هنر خاتم سازی شهره هستند و خاتم هائي كه به وسيله هنرمندان اصفهان و شيراز تهيه مي شود، خريداران بسياري دارد. فرآورده های خاتم سازی شامل ظروف متنوع و مختلف مي باشند. در سال هاي اخير هنرمندان خاتم ساز با تشكيل شركت تعاوني خاتم سازان كه زير نظر سازمان صنايع دستي ايران فعاليت مي كند انسجام بهتري يافته و توليدات مرغوبتري را به گردشگران مخصوصاً خارجيان عرضه مي كنند.

تاریخچه ی خاتم و خاتم سازی

سابقه خاتم سازی در اصفهان به دوره سلجوقیان می رسد که از آنها آثاری باقی مانده است، از جمله درب شبستان مسجد جامع اصفهان و آثاری هم در جاهای دیگر مانند مسجد مصری در جهانباره بوده است.

هنرخاتم سازی درزمان صفویه به اوج خود می رسد که آثاری هم از زمان صفویه باقی مانده مثل درب مدرسة سلطانی چهارباغ که در بازار هنر قرار داردو این یکی از آثار مهم زمان صفویه است و دیگر مقبرة شیخ صفی الدین در اردبیل که استادانی از اصفهان در آن کار کرده اند و زمان قاجار روبه تحلیل رفته ولی باز هم آثاری از آن به جای مانده مانند درب مسجد سید اصفهان، و در زمان پهلوی اول استادانی از شیراز و اصفهان در سالن خاتم کاخ مرمر تمامی در و دیوار آن را خاتم کرده اند و کلیة اشیاء این اتاق مانند میز تحریر و جا لباسی و… که تمامی آنها با طراحی منظمی و زیبایی از استاد حسین کاشی تراش اصفهانی طراحی شده است و چند گروه دیگر نیز در کاخ مرمر مشغول به کار بوده اند.

خاتم ترکيبي است از چند ضلعي هاي منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اوليه گوناگون در رنگ هاي مختلف تشکيل مي شود. خاتم از هنرهاي دستي دقيق و پرکار است که توليد و ساخت آن احتياج به دقت و حوصله زياد دارد. چند ضلعي هايي که در خاتم سازي به کار مي آيد پنج، شش، هفت، هشت يا ده ضلعي است. در لغت نامه دهخدا، خاتم ساز چنين معني شده است: «آنکه پاره هاي استخوان را در چوب با نقش و نگار بنشاند. خاتم سازي عمل خاتم ساز را گويند.» در دايرةالمعارف فارسي درباره خاتم کاري و خاتم سازي آمده است: «هنر آراستن سطح اشيا به صورتي شبيه موزاييک، با مثلث هاي کوچک. طرح هاي گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسي بوده است. اين اشکال هندسي را با قراردادن مثلث هاي کوچک در کنار هم نقش بندي مي کنند. مثلث ها را از انواع چوب، فلز و استخوان مي سازند. هر چه مثلث ها ريزتر و ظريف تر باشند خاتم مرغوب تر است. در يک طرح خاتم، براي ساختن کوچک ترين واحد هندسي، حداقل سه مثلث و براي بزرگ ترين آن، حداکثر چهارصد مثلث به کار مي رود.» قديمي ترين آثار هنري خاتم کاري شده باقي مانده: ۱٫ صندوق مرقد موسي بن جعفر و امام جواد در کاظمين مربوط به دوران شاه اسماعيل صفوي در سال ۹۰۶هجري قمري ساخته شده توسط استاد محمد جمعه. ۲٫ صندوق مرقد امام حسن عسکري در سامره و صندوق مرقد امام علي النقي مربوط به همان دور و استاد. ۳٫ صندوق خاتم ضريح نرگس خاتون مادر مهدي موعود که در همان دوره ساخته و نصب شده است. ۴٫ اثر زيبا و نفيس درب ورودي مدرسه چهارباغ اصفهان چندين بار توسط استادان اين هنر ترميم و مرمت شده است. ۵٫ درب خاتم امام زاده شاه رضا در قمشه (شهرضا) مربوط به زمان سلطنت شاه طهماسب صفوي. ۶٫ صندوق خاتم مرقد علي ساخته شده در زمان کريم خان زند و نصب آن در زمان لطفعلي خان زند. ۷٫ صندوق خاتم مرقد سيد الشهدا و ابوالفضل در کربلا. ۸٫ صندوق مقبره زينب در شام.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *